Do tradycji w KoziegÅ‚owach, należy wytwarzanie rÄ™kodzieÅ‚a ludowego z wiórek drzewnych tzw. Å‚yków. Jest to jedyne miejsce w Polsce, a być może i na Å›wiecie, w którym wytwarzano i wytwarza siÄ™ do dziÅ› w specyficznej technologii kapelusze, kwiaty, koszyki, koszyczki, elementy dekoracyjne oraz inne wyroby z wiórek osikowych. Wyroby rÄ™kodzieÅ‚a ludowego z KoziegÅ‚ów prezentowane byÅ‚y w ciÄ…gu kilku lat na ponad dwudziestu pokazach, festiwalach i promocjach zagranicznych, miÄ™dzy innymi we Francji, Hiszapnii, Szwecji, Anglii, Turcji, Niemczech, WÅ‚oszech czy na Korsyce. Wyroby naszych twórców oglÄ…daÅ‚ Książe Monaco-Albert. ByliÅ›my również widoczni na dniu polskim w NATO przy siedzibie w Brukseli, jak i w wielu, wielu innych miejscach. Do najstarszego rzemiosÅ‚a - jak twierdzÄ… znawcy sztuki ludowej - zaliczane jest plecionkarstwo i tkactwo. W KoziegÅ‚owach tkactwo znane już byÅ‚o w XVI w. W peÅ‚ni niewyjaÅ›nione sÄ… natomiast poczÄ…tki rozwoju plecionkarstwa z różnych materiaÅ‚ów, szczególnie wiór z drewna, z których wyrabiano i wyrabia siÄ™ jeszcze kapelusze. To gÅ‚ównie, dziÄ™ki nim miasteczko zawdziÄ™cza swój rozgÅ‚os w caÅ‚ym kraju. Jak mówiÄ… opowieÅ›ci, tradycja ich wyrobu siÄ™ga bardzo dawnych czasów, gdy to miejscowi pasterze wyplatali sobie z sitowia wysokie, piramidalne kapelusze. ChroniÅ‚y ich one podczas nieznoÅ›nych upaÅ‚ów. ByÅ‚y wyborne, gdyż dawaÅ‚y znakomity chÅ‚ód i nie przepuszczaÅ‚y promieni sÅ‚onecznych. Praktyczniejsze i trwalsze w użyciu okazaÅ‚y siÄ™ z czasem kapelusze ze sÅ‚omy i Å‚yczka. Surowiec ten trzeba byÅ‚o jednak najpierw odpowiednio upleść w pasemka, a potem dopiero zabrać siÄ™ do szycia kapelusza. W KoziegÅ‚owach, KoziegÅ‚ówkach i Gniazdowie już w koÅ„cu XIX w. setki ludzi paraÅ‚o siÄ™ plecionkarstwem. Różne byÅ‚y rodzaje tych plecionek: w tzw. „trójkÄ™", „piÄ…tkÄ™" i „siódemkÄ™". Z tych plecionek, w naturalnych i sztucznie farbowanych kolorach, wyrabiano przeróżne rzeczy. Ale kapelusz byÅ‚ najpospolitszym ludowym wyrobem. W koÅ„cu XIX i na poczÄ…tku XX wieku ten przemysÅ‚ znajdowaÅ‚ siÄ™ w rÄ™kach Å»ydów. Dostarczali oni KoziegÅ‚owianom surowiec, a ci wyplatali z niego, różnej szerokoÅ›ci, pasemka. PÅ‚acili im za takÄ… pracÄ™ stosunkowo maÅ‚o, np. za 140 Å‚okci w „trójkÄ™" - 3 kopiejki, w „piÄ…tkÄ™" - 5 kopiejek, w „siódemkÄ™" - 15 kopiejek. W stosunku do czasu pracy, zapÅ‚ata byÅ‚a bardzo niska, wrÄ™cz Å›wiadczyÅ‚a o wyzysku. Problemem tym zajÄ…Å‚ siÄ™ na poczÄ…tku XX w. ks. StanisÅ‚aw ZapaÅ‚owski - proboszcz parafii KoziegÅ‚ówki. ZbadaÅ‚ caÅ‚Ä… sprawÄ™ i dowiedziaÅ‚ siÄ™, że Å‚yczko sprowadza siÄ™ z Rosji, a sÅ‚omÄ™ ryżowÄ… z Chin i Japonii przez poÅ›rednika - Å»yda Wejcera z Odessy. NawiÄ…zaÅ‚ z nim kontakt i sam zaczÄ…Å‚ sprowadzać Å‚yczko i sÅ‚omÄ™. Gorzej byÅ‚o ze znalezieniem kupca na plecionkÄ™, ale i ten problem z czasem rozwiÄ…zano. ChaÅ‚upnicy później przekonali siÄ™, że sÅ‚omy ani Å‚yczka nie trzeba sprowadzać z innych krajów. Można je wyrabiać u siebie. Trzeba byÅ‚o tylko kupić w Czechach odpowiedniÄ… maszynÄ™ czyli strug, popularnie nazwany w regionie heblem i nim strugać wióry. ByÅ‚a to praca dosyć mozolna i wymagaÅ‚a dużej wprawy. Równie ciekawa jest technologia produkcji wyrobów wiórowych. Wióry po wysuszeniu wÄ™drujÄ… do kotÅ‚ów z farbÄ…, nabierajÄ…c w nich rozmaitych kolorów. Dopiero po tym zabiegu, z wysuszonych na sÅ‚oÅ„cu tzw. strużek, kobiety wypÅ‚atajÄ… plecionkÄ™. KoÅ„cowym etapem jest szycie i modelowanie kapeluszy. W okresie dużego zapotrzebowania na plecionkÄ™, zwÅ‚aszcza w Rosji, surowiec sprowadzano aż z okolic BiaÅ‚owieży. W okresie rozbiorów znajdowaÅ‚a siÄ™ ona poza granicami Królestwa Polskiego. Wcielono jÄ… bezpoÅ›rednio do Imperium Rosyjskiego. Być może wÅ‚aÅ›nie z terenów rosyjskich przywÄ™drowaÅ‚a do KoziegÅ‚ów technologia wyrobów Å‚ykowych. Wszak na Polesiu z tyka lipowego wyrabiano m. in. wtedy obuwie.

KoziegÅ‚owianie mieli swoich specjalistów strugajÄ…cych różnej szerokoÅ›ci cieniutkie wstÄ™gi z drzewa osikowego, rosnÄ…cego na podmokÅ‚ych terenach. Wyplatano z nich nie tylko pasemka na kapelusze, ale również na kolorowe dywaniki, koszyczki i przeróżne przedmioty dekoracyjne i użytkowe. Szczególnie popularne staÅ‚y siÄ™ osikowe kwiaty, farbowane na jaskrawe kolory. Geneza wyrobu kolorowych kwiatów, ptaszków, drzewek i ozdób choinkowych na tym terenie ma swoje historyczne uzasadnienie. Z dawien dawna tymi prostymi elementami dekoracyjnymi przystrajano swoje domy. Byty okresy, że caÅ‚e miasteczko, na kilka dni, w roku zamieniaÅ‚o siÄ™ w oranżeriÄ™ sztucznych kwiatów: maków, róż, goździków, mieczyków czy tulipanów. Robiono to zazwyczaj przed Å›wiÄ™tami Bożego Narodzenia, Wielkanocy i Zaduszek. NiezapomnianÄ… i rzadko spotykanÄ… atrakcjÄ… dla przyjezdnych z dalszych okolic byÅ‚y ukwiecone, barwne jarmarki, Å›wiÄ™ta i zabawy ludowe.
W produkcji stosowano szerokÄ… paletÄ™ kolorów. Nade wszystko mieszkaÅ„cy lubujÄ… siÄ™ w wesoÅ‚ych, jaskrawych barwach. Bynajmniej nie Å›wiadczy to o zÅ‚ym guÅ›cie lub tandetnym wyrobie, ale o Å›miaÅ‚ym i wytrawnym smaku, wyrosÅ‚ym z tradycji oraz kultury materialnej i duchowej regionu. Niewyczerpana jest pomysÅ‚owość koziegÅ‚owskich kobiet, których talent, idÄ…cy w parze z mrówczÄ… cierpliwoÅ›ciÄ… wciąż jeszcze decyduje o popularnoÅ›ci, estetyce i atrakcyjnoÅ›ci ich wyrobów. ZrÄ™czne palce również dzieci, a z czasem i mężczyzn, potrafiÄ… zmienić nawet najskromniejszy skrawek materiaÅ‚u, sÅ‚omy, papieru, pierza lub wiórek w arcydzieÅ‚a o niespotykanej wartoÅ›ci artystycznej i dekoracyjnej. - Dzieci - jak opowiadaÅ‚a 80-letnia chaÅ‚upniczka - StanisÅ‚awa Kubalska - miaÅ‚y wrÄ™cz obowiÄ…zek wykonania okreÅ›lonej iloÅ›ci tzw. Å›tuczek. Rodzice egzekwowali go bardziej niż obowiÄ…zek szkolny. Mężczyźni zajmowali siÄ™ gÅ‚ównie wstÄ™pnÄ… obróbkÄ… osikowego drzewa i sprzedażą gotowych wyrobów. SprawÄ… pierwszoplanowÄ… jest dobór gatunku drzewa. Wprawdzie osika jest popularnym drzewem w okolicznych lasach, jednak tylko niektóre jej gatunki, rosnÄ…ce na podmokÅ‚ym gruncie, w zwartych skupiskach, nadajÄ… siÄ™ na wióra. Najlepsze rosnÄ… poza terenem woj. czÄ™stochowskiego. Przeważnie sprowadza siÄ™ jÄ… z BiaÅ‚ostocczyzny i Rzeszowszczyzny. Kloce osikowe muszÄ… być pozbawione sÄ™ków, o odpowiednim poziomie wilgotnoÅ›ci, z których Å‚yko „ciÄ…gnie siÄ™" równo bez tzw. „piasku". „Piaskiem" nazywajÄ… chaÅ‚upnicy maleÅ„kie sÄ™czki i nieprawidÅ‚owe naroÅ›lÄ… na sÅ‚ojach drzew, które powodujÄ… przedwczesne przerywanie siÄ™ tyka w czasie strugania lub też na skutek jego wysychania w gotowych już wyrobach.
Na rozwój rÄ™kodzielnictwa zawsze miaÅ‚ wpÅ‚yw ich zbyt. Pierwotnie wyroby sprzedawano w najbliższej okolicy, gdzie jak twierdzi M. Federowski: „UzupeÅ‚nieniem codziennego stroju chÅ‚opskiego byt sÅ‚omkowy kapelusz", o innym ksztaÅ‚cie dla mężczyzn, kobiet i dzieci. Kapelusze damskie miaÅ‚y wiÄ™ksze ronda. Na poczÄ…tku XX w. rynek zbytu siÄ™gaÅ‚ terenów Rosji dokÄ…d za poÅ›rednictwem profesjonalnych kupców docieraÅ‚y znaczne iloÅ›ci koziegÅ‚owskich wyrobów chaÅ‚upniczych. Obok plecionek, bÄ™dÄ…cych podstawÄ… produkcji, wysyÅ‚ano tam sÅ‚omkowe kapelusze. W okresie miÄ™dzywojennym zdobywano rynek krajowy od PoznaÅ„skiego po wybrzeże. NajwiÄ™kszy popyt na kapelusze duże plażowe byt wÅ‚aÅ›nie nad morzem. Miejscowi handlarze podzielili sobie kraj na strefy. Rzadko zdarzaÅ‚o siÄ™, aby kilku konkurowaÅ‚o miÄ™dzy sobÄ… o klienta na tym samym jarmarku. Konkurencja byÅ‚a źle widziana. Każda rodzina przeważnie jeździÅ‚a w sezonie w jedno, staÅ‚e miejsce.
Obwoźny handel wyrobami ludowymi miaÅ‚ też duże znaczenie spoÅ‚eczno-wychowawcze, a nawet ksztaÅ‚cÄ…ce. ObowiÄ…zkowa byÅ‚a dobra orientacja w terenie. Podczas takich kilkudniowych „wypraw" nabywano pozytywnych cech charakteru, podnoszono poziom wiedzy i ogólnÄ… ogÅ‚adÄ™. Wyraźnie przez to zróżnicowaÅ‚a siÄ™ spoÅ‚eczność miejska KoziegÅ‚ów od mieszkajÄ…cej w wioskach, w których tryb życia byÅ‚ bardziej ustabilizowany. MieszkaÅ„cy wiosek dÅ‚użej byli bardziej tradycyjni, trudniej przyswajali sobie wszelkie „nowinki", mniej posiadali wiedzy o Å›wiecie i zachodzÄ…cych w nim zmianach. Twórczość ludowa przyjÄ™ta w latach 60- 80-tych zorganizowanÄ… formÄ™ i otrzymaÅ‚a należytÄ… opiekÄ™ ze strony wÅ‚adz terenowych. Zbytem zajęła siÄ™ od 1964 r. należąca do „Cepelii" SpóÅ‚dzielnia Pracy RzemiosÅ‚a Ludowego i Artystycznego „Zawada" w Zawadzie w sÄ…siedniej gminie Kamienica Polska. W rok później kompozycje z osikowego tyka zaprezentowaÅ‚a na sÅ‚awnej wystawie ludowych, sztucznych kwiatów w salonie wystawowym Towarzystwa PrzyjacióÅ‚ Sztuk PiÄ™knych w Warszawie. Ich bogactwo, różnorodność kolorystyczna i forma, agresywność oddziaÅ‚ywania wizualnego byty swego rodzaju wyzwaniem i zaskoczeniem dla wysublimowanej publicznoÅ›ci.
Sztuczne kwiaty byty utożsamiane zazwyczaj z plastikowÄ… tandetÄ…, schlebiajÄ…cÄ… najprymitywniejszym gustom, Å›wiadczÄ…cym o zÅ‚ym smaku. Tymczasem pokaz kwiatów z KoziegÅ‚ów udowodniÅ‚, że powstaÅ‚a nowa szalenie atrakcyjna sztuka użytkowa. JednÄ… z najbardziej dynamicznie rozwijajÄ…cych siÄ™ dziedzin ówczesnej twórczoÅ›ci ludowej sÄ… jednak kapelusze. DomoroÅ›li artyÅ›ci z KoziegÅ‚ów wyspecjalizowali siÄ™ w ponad 100 wzorach różnych ptaków, zwierzÄ…tek, ozdób choinkowych, palm, kwiatów i elementów dekoracyjnych itp. Lista wyrobów jest wciąż niewyczerpana i kryje w sobie coraz to ciekawsze niespodzianki. Nowe wzory - jak powiadajÄ… chaÅ‚upniczki - powstajÄ… w wyniku obserwacji przyrody, szczególnie kwiatów, bÄ…dź przenoszone sÄ… z innych regionów, jak np. „Lajkonik" z Poznania.

O popularnoÅ›ci i dobrej jakoÅ›ci tych wyrobów Å›wiadczyć może fakt, że dużo takich elementów dekoracyjnych z kwiatów i liÅ›ci czy ptaszków wÄ™drowaÅ‚o za granicÄ™ do Hiszpanii, Holandii, Belgii, Austrii, RFN, Szwecji, USA i Wielkiej Brytanii.

Kwiaty, kule, girlandy, gaiki stanowiÄ… efektownÄ…, taniÄ… i praktycznÄ… dekoracjÄ™ na oficjalnych, masowych uroczystoÅ›ciach, pochodach, akademiach, festynach, dożynkach i festiwalach. Przystraja siÄ™ nimi wystawy sklepowe, teatry, estrady pod otwartym niebem. Stosunkowo dobra ich odporność na zÅ‚e warunki atmosferyczne i transportowe pozwala wykorzystać je w różnych sytuacjach i pomieszczeniach, zarówno na Å›wieżym powietrzu, jak i ulicznych manifestacjach. Na szczególnÄ… pamięć i wdziÄ™czność zasÅ‚użyÅ‚a sobie jeszcze dziÅ›, nieżyjÄ…ca już mgr M. Wierzbicka - absolwentka Warszawskiej Akademii Sztuk PiÄ™knych. To ona - taktowna i cierpliwa - uczyÅ‚a chaÅ‚upniczki mieszania farb i uzyskiwania nowych odcieni. InspirowaÅ‚a wykonawstwo form, które mogÅ‚y sÅ‚użyć jako elementy dekoracyjne o innym, szerszym niż kwiaty zastosowaniu. KoziegÅ‚wskie chaÅ‚upniczki wspóÅ‚pracowaÅ‚y także z zawodowymi etnografami z CzÄ™stochowy i Warszawy. Å»adne inne miasteczko nie upodobaÅ‚o sobie produkcji „drewnianych" kapeluszy i innych wyrobów z wiór, choć wciąż zapotrzebowanie na tego rodzaju wyroby jest dosyć duże. Ta tradycja szybko, wiÄ™c nie zaginie. Przechodzi ona z rodziców na dzieci.